Umiem grać w tafl,
Dziewięć kunsztów znam,
Rzadko zapominam run,
Znam księgi i kowalstwo,
Wiem, jak ślizgać się na nartach,
Strzelam i wiosłuję dość dobrze;
Każdą z dwóch sztuk znam:
Granie na harfie i poezji mowę

Earl Rognvaldr Kali

Takie były zalety szlachetnego mężczyzny w okresie wikińskim. Przed wprowadzeniem szachów Skandynawowie ćwiczyli się w grze znanej jako tafl. Słowo to w języku staroskandynawskim znaczyło "stół", lecz oznaczało również rozmaite gry planszowe. Najczęściej było przypisane do gry zwanej hnefatafl, czyli "Królewski Stół". Hnefatafl był znany w Skandynawii już przed 400 rokiem naszej ery i został rozpowszechniony przez Wikingów w ich koloniach w Brytanii, Irlandii, Walii, a także na Islandii i Grenlandii.

Istnieje mnóstwo odniesień do hnefatafl w staroskandynawskiej literaturze, od samej Eddy Poetyckiej do sag o bohaterach. Wikingowie rozmiłowani w grze w zagadki często odwoływali się do Królewskiego Stołu. W grze w zagadki, którą toczył Odyn z królem Heidrekiem pada w pewnym momencie: "Kim są sługi walczące bez broni wokół swego pana, brązowe go chronią, a jasne atakują?" Odpowiedź: to właśnie figury hnefatafl.

Powrót do góry

Również w archeologii możemy się natknąć na wzmianki o hnefatafl. Na kamieniu runicznym z Ockelbo w Szwecji można zauważyć dwóch mężczyzn balansujących planszą na kolanach (zdjęcie wyżej po prawej). Często również udawało się znajdować fragmenty planszy na wykopaliskach archeologicznych. Jedna z nich została odkryta na okręcie z Gokstad (ma ona planszę 15x15 pól, a na drugiej stronie inną grę planszową). Znakomita plansza, prawdopodobnie wykonana na Wyspie Man, została znaleziona podczas prowadzenia wykopalisk w Ballinderry w Irlandii (zdjęcie po lewej). Pierwszym zaś źródłem na temat reguł jest angielski manuskrypt z dworu króla Aethelstana (panował w latach 925 - 940 n.e.), który opisuje planszę i początkowe ułożenie figur w grze zwanej alea evangelii, będącej pochodną hnefatafl.

Tablice do gry wykonywano głównie z drewna. Na starszych tablicach często zamiast pól były linie, a figury umieszczano na ich przecięciach (jak w grze go). Późniejsze tablice składały się tradycyjnie z kwadratowych pól. Często pola te posiadały wydrążone wgłębienia aby utrudnić figurom przypadkowe przesunięcie. Figury zaś wykonywano z najróżniejszych materiałów: drewno, kość, szklane paciory. Sam król był większy i wykonywany ze szczególną starannością. Król nosił nazwę Hnefi (czyli król po staroskandynawsku) a figury nazywano Hunns lub Taeflor.

Powrót do góry

Reguły

Istnieje wiele odmian hnefatafl. Różnią się one głównie rozmiarami planszy oraz początkowym ułożeniem figur, lecz wszystkie mają pewne wspólne reguły:

1. Stół do gry jest kwadratowy, o wymiarach od 7x7 do 19x19 pól. Na środku stołu znajduje się tron (konakis). Tylko król może zajmować tron i rogi.
2. Wszystkie figury poruszają się w linii prostej o dowolną liczbę wolnych pól (ruch wieży w szachach).
3. Figury nie mogą przeskakiwać nad innymi ani zajmować tego samego pola.
4. Figura jest schwytana i usuwana z planszy gdy przeciwnik zakończy swój ruch tak, że znajduje się ona (w pionie lub poziomie) między poruszoną przez przeciwnika figurą i inną jego figurą lub rogiem planszy. Można schwytać więcej niż jedną figurę w jednym ruchu. Figura może się bezpiecznie znaleźć na pustym polu pomiędzy dwiema już stojącymi wrogimi figurami.
5. Król jest schwytany, gdy wszystkie cztery pola wokół niego są zajęte przez nieprzyjaciół, lub jest otoczony przez wrogów z trzech stron, a z czwartej znajduje się tron lub brzeg stołu.
6. Strona króla (obrońcy) wygrywa, gry król dotrze do któregoś z rogów. Napastnicy wygrywają gdy pochwycą króla.

Różnice w regułach dotyczą następujących kwestii:

1. Zazwyczaj, lecz nie zawsze, strona króla rusza pierwsza.
2. Na mniejszych planszach figury mogą przechodzić przez tron. Na większych często może to zrobić tylko król.
3. Przy chwytaniu przeciwnika róg może "pomagać" tylko obrońcom, bądź też, zazwyczaj pomaga obu stronom. Jeśli pomaga obu, należy zwrócić uwagę, że król może zostać pochwycony przez dwóch napastników, gdy z pozostałych dwóch stron ma róg i krawędź stołu.
4. W niektórych wersjach używano rzutu kostką by decydować, czy ruch ma się odbyć.

Powrót do góry

Wersje Tafl

Hnefa - tafl

Często zwany po prostu tafl. Gra ta była popularna w Skandynawii do XI wieku. Rozgrywano ją na planszy 11x11 lub 13x13 pól przy użyciu 24 napastników przeciwko 12 obrońcom i królowi. Wykopaliska archeologiczne wskazują, iż figury króla i obrońców były ciemne, natomiast napastników jasne, w odróżnieniu do pozostałych wersji gry. Obok pokazano wstępny rozkład pionów.

K - Król O - Obrońca N - Napastnik

Powrót do góry

Ard - Ri / Fitchneal

Najmniejsza spotykana wersja tafla, z tablicą o rozmiarach 7x7 pól. W Szkocji znana jako Ard-Ri, co dosłownie można przetłumaczyć jako "Wysoki Król". Jej irlandzka wersja nosiła nazwę Fitchneal (czasami spotykane jako Fidchell lub Fithcheall) i była rozgrywana przy użyciu kostki. K - Król O - Obrońca N - Napastnik

Powrót do góry

Talbut

Lapońska gra rozgrywana na planszy 9x9 pól. Biały król plus 8 białych figur reprezentowali Szwedów, natomiast 16 ciemnych figur stanowili Moskwicze. Kiedy król ma wolną drogę do rogu, Lapończycy zwykli ostrzegać przeciwnika mówiąc "Raichi!". Kiedy są dwie możliwości, mówili "Tuichi!". Jest to odpowiednik "szach-mat" ponieważ niemożliwe jest zablokowanie dwóch dróg tym samym ruchem.

K - Król S - Szwed M - Moskwicz

Powrót do góry

Tawl - bwrdd

Wersja Walijska, rozgrywana na planszy 11x11 pól. Rzędy 4, 6 i 8 były zacienione. Tawl-bwrdd dosłownie znaczy "rzucana plansza", ponieważ do gry używano pojedynczej kości o prostokątnych ściankach, z kropkami na czterech z nich. Każdy z graczy rzucał kością na początku swojej tury - jeżeli wyrzucił nieparzysty rezultat, to mógł wykonać ruch, jeżeli rezultat był parzysty, to tracił turę. W grze brał udział król i jego dwunastu ludzi z jednej strony oraz 24 napastników z drugiej. Początkowy układ pionów pokazano obok. K - Król O - Obrońca N - Napastnik (---) - zacieniony rząd (...) - normalny rząd

Powrót do góry

Alea Evangelii

Jest to forma tafl, w którą grano w Anglii Saksonów, co jest potwierdzone w X-wiecznych manuskryptach. Używano do niej największą z plansz do tafl - 19x19 pól. Niektórzy badacze twierdzą iż jest to układ przedstawiający morską bitwę, z królewskim okrętem bronionym przez 24 białe jednostki przed flotą 48 napastników. Jedynie królewski okręt może zajmować centralne pole (konakis) lub przez nie przechodzić. Układ pionów w Alea Evangelii obok.

K - Król O - Obrońca N - Napastnik

Powrót do góry

Strategia do gier tafl

Żadne ze źródeł nie zawiera dużo informacji na ten temat, już jednak po kilku grach można się łatwo przekonać, iż królewskie siły zwykle mają lekką przewagę mimo tego, że są słabsze liczebnie. Obrońca musi zapewnić królowi drogę ucieczki do krawędzi. Dlatego właśnie obrońca musi szybko schwytać jak największą liczbę napastników, aby "przetrzeć szlak" dla króla. Nie powinien także szczególnie chronić swoich sił, gdyż one także blokują drogę. Celem napastnika jest nie tylko zapobieżenie ucieczce króla, lecz także schwytanie go. Najlepszym sposobem aby to osiągnąć jest początkowe unikanie chwytania przeciwnika (oraz własnych strat). Zamiast tego powinien on możliwie szybko próbować obstawić rogi, by zablokować możliwość ucieczki.

Powrót do góry